Moreuz kao poluga: Iranova strategija iscrpljivanja i cijena koju plaća svijet

Rat koji su Sjedinjene Države i Izrael započeli 28. februara 2026. udarima u kojima je ubijen vrhovni vođa Ali Hamnei trebalo je da bude kratka kampanja. Danas ulazi u deveti mjesec, a njegovo težište nije više iranski nuklearni program nego uski morski prolaz kroz koji je prije rata, prema podacima Kplera koje prenosi Al Jazeera, svakodnevno prolazilo oko 125 velikih brodova i oko petine svjetske nafte i tečnog prirodnog gasa.

Prema IMF PortWatch-u, 25. oktobra kroz moreuz su prošla svega dva komercijalna broda. Brent se 4. novembra trgovao oko 102 dolara za barel, dok je prije krize bio oko 72 dolara. Iranska Revolucionarna garda (IRGC) istog dana tvrdi da su četiri tankera uništena na minama; nijedna pomorska vlast to nije potvrdila.

Strategija koja ne traži pobjedu

Ključ za razumijevanje Irana je u tome šta Teheran zapravo pokušava da postigne. Institut za proučavanje rata (ISW) i Projekat kritičnih prijetnji (CTP) navode četiri cilja: međunarodno priznanje iranske kontrole nad moreuzom, slabljenje američke sposobnosti i volje da nastavi rat, obnavljanje odvraćanja prema SAD i regionalnim partnerima, te razdvajanje SAD i Izraela od arapskih država.

Nijedan od tih ciljeva ne zahtijeva vojnu pobjedu. Dovoljno je da se moreuz ne može smatrati bezbjednim. Prema ISW-u, Teheran računa da poremećaj plovidbe i visoke cijene nafte mogu natjerati Vašington na diplomatsko rješenje povoljno za Iran. „Iran ostaje jedina prijetnja civilnoj plovidbi u moreuzu“, zaključuje ISW u izvještaju od 1. novembra.

Analitičar Chris Featherstone s Univerziteta u Jorku to je za Al Jazeeru formulisao precizno: moreuz nije pod iranskom kontrolom, ali iranski napadi treba da pokažu da ga ne kontroliše ni Vašington.

Oktobarska eskalacija

Septembar je djelovao kao oporavak. Prema Kpleru, tokovi nafte iz Zaliva bez Irana vratili su se na više od 81 odsto predratnog nivoa, a izvoz sirove nafte sa šireg Bliskog istoka u 14 dana premašio je predratne količine. Onda je Iran promijenio taktiku.

Kpler je zabilježio deset pogođenih tankera između 28. septembra i 4. oktobra. Britanski centar za pomorske trgovinske operacije (UKMTO) registrovao je još 15 napada od 6. do 14. oktobra, od toga 11 u posljednja četiri dana. Protok je pao sa oko 20,8 miliona barela 8. oktobra na oko 2,9 miliona 11. oktobra. Zajednički pomorski informacioni centar pod vođstvom američke mornarice podigao je procjenu prijetnje na „ozbiljnu“, drugi najviši nivo.

Neimenovani iranski zvaničnik rekao je Reutersu da je jedan od ciljeva nove taktike bio uticaj na američke izbore u novembru. Rezultat izbora od 3. novembra, na kojima su demokrate osvojile oba doma Kongresa, pokazuje da je cijena goriva postala jedan od odlučujućih faktora američke unutrašnje politike.

Dvije priče o istom moru

Vašington i Teheran opisuju potpuno različite stvarnosti. Centralna komanda SAD (CENTCOM) poručila je da „komandant mornarice IRGC-a nema mornaricu“ i da „američke snage i regionalni partneri jasno kontrolišu Hormuški moreuz“, navodeći da su 13. oktobra pomogli prolazak više od 19 miliona barela sirove nafte. Iranski bezbjednosni zvaničnik Mohsen Rezaei tvrdi da SAD uz pomoć UAE manjim brodovima prebacuju naftu do većih tankera i da Iran svake noći pogađa pet do šest takvih plovila. „Vi krijumčarite, ali moreuz je pod kontrolom Irana i mi njime upravljamo“, rekao je.

Obje tvrdnje su djelimično tačne. SAD su u avgustu, prema komandantu CENTCOM-a admiralu Bradu Cooperu, očistile iranske mine iz šeme razdvajanja plovidbe, a podvodni dronovi su identifikovali više od stotinu sumnjivih mina. Ali brod koji isključi transponder i ide „neodobrenom“ rutom, kako to Iran naziva, i dalje rizikuje napad. IRGC 3. novembra tvrdi da su tri tankera naletjela na mine upravo zato. ISW procjenjuje da Iran takve tvrdnje objavljuje kako bi odvratio brodare od zaobilaženja iranskih procedura prolaska.

Rizik od direktnog sukoba

Najopasniji razvoj nije na moru nego u vazduhu. Prema Wall Street Journalu, IRGC je 2. novembra ispalila raketu zemlja-vazduh na američki lovac kod ostrva Kešm, a avion je uzvratio vatru. U avgustu je slična raketa ispaljena na F-35, ali, prema američkom zvaničniku, nije prišla ni blizu. ISW upozorava da bi ponovljena lansiranja mogla natjerati SAD da angažuju više aviona i podrške elektronskog ratovanja, i stvoriti domaći politički pritisak. Tramp je 4. novembra potvrdio američki udar na iransko protivvazdušno postrojenje.

Rat se širi i preko posrednika. Prema ISW-u, Irak je 31. oktobra navodno rasporedio četiri brigade kopnene vojske u provinciju Basru da spriječi milicije koje podržava Iran da napadnu Kuvajt u slučaju američkog udara. Huti istovremeno napreduju u provinciji Lahidž u Jemenu, prema Adenu, i gađaju saudijsku teritoriju.

Diplomatija na čekanju

Iran tvrdi da su SAD prihvatile neke od njegovih sedam uslova za otvaranje moreuza i kraj rata, ali da je američki odgovor „nedovoljan“. Teheran je 3. novembra poručio da bi moreuz mogao biti otvoren u roku od 48 sati ako SAD ispune njegove uslove, a dan kasnije američki odgovor nazvao „neuvjerljivim“. Prethodni okviri, uključujući Islamabadski memorandum iz juna koji je okončao dvostruku blokadu, propali su kada je Iran 8. jula ponovo napao trgovačke brodove.

Za Evropu i Balkan, posljedice nisu apstraktne. Cijena energije, osiguranja i transporta prenosi se na svaku pumpu i svaki račun za struju. Rat oko moreuza pokazuje da u 21. vijeku nije potrebno kontrolisati more da bi se kontrolisala njegova cijena. Dovoljno je dokazati da ga niko drugi ne može učiniti bezbjednim.

Podaci o broju prolazaka i napada potiču od različitih izvora (Kpler, UKMTO, IMF PortWatch) koji koriste različite metodologije, pa nisu direktno uporedivi.