Baltičko „NATO jezero“ i zamka eskalacije: kako se hibridni rat približava granici otvorenog sukoba

Kada su Švedska i Finska u maju 2022. podnijele zahtjeve za članstvo u NATO-u, zagovornici proširenja govorili su da će Baltik postati „NATO jezero“. Četiri godine kasnije, ta formulacija opisuje geografiju, ali ne i bezbjednost. Baltičko more je okruženo saveznicima, ali je istovremeno najaktivnija zona hibridnog sukoba između Rusije i Zapada.

Hronika jedne godine

Lista incidenata u 2026. duga je i raznovrsna. Prema hronologiji upada dronova u baltičke države i Finsku, dron je 25. marta udario u dimnjak elektrane Auvere u Estoniji, bez povrijeđenih. Istovremeno su ukrajinski dronovi gađali ruske luke Ust-Luga i Primorsk, a pojedini dronovi su, vjerovatno zbog ruskog elektronskog ometanja, skrenuli s kursa nad Litvaniju, Letoniju, Estoniju i Finsku. Kod Kouvole u Finskoj pronađen je dron s neeksplodiranom bojevom glavom.

U maju je situacija eskalirala. Dron je 7. maja eksplodirao u skladištu nafte u Rezeknama u Letoniji; ministar odbrane Andris Sprūds podnio je ostavku, a vlada je kasnije pala. Rumunski F-16 u misiji NATO-ove zaštite baltičkog vazdušnog prostora oborio je 19. maja dron nad Estonijom, prvi takav slučaj. Dan kasnije aerodrom u Vilniusu obustavio je letove, a poslanici litvanskog Sejma sklonjeni su u skloništa.

Ljeto je donijelo nova obaranja: francuski Rafale nad Letonijom u junu, italijanski Eurofighter u avgustu. U septembru je kod Porvoa u Finskoj pronađen ruski dron Geoscan 701, a italijanski lovac je 14. i 15. septembra nad Litvanijom oborio ruski dron Gerbera, za koji je predsjednik Gitanas Nausėda kasnije potvrdio da je bio namijenjen Ukrajini. Istog 14. septembra, ruska fregata ispalila je svjetleće rakete na danski vojni helikopter kod danske obale.

Dilema odgovora

Analiza Bethany Loveland za Common Defense od 3. novembra opisuje suštinu problema: kako odgovoriti na rusko hibridno djelovanje bez dodatnog podizanja tenzija. Holandska vojna obavještajna služba upozorila je ranije ove godine na „realan rizik od nenamjerne i stoga teško kontrolisane eskalacije“. Danska obavještajna služba odbrane u septembru je ocijenila da hibridni rat eskalira.

Komandant danske kopnene vojske general-major Peter Boysen sredinom oktobra je rekao da je pitanje „veoma teško, jer ne želite da eskalirate“. Prema njegovom mišljenju, Danska mora jasno pokazati da je takvo ponašanje neprihvatljivo, ali i tražiti način da smanji tenzije, te ne dozvoliti da ponavljana agresija redefiniše ono što se na Baltiku smatra normalnim.

Finski general-potpukovnik Kari Nisula, zamjenik načelnika štaba za operacije, ukazuje na dodatni faktor: ruska ratna postura i strah od ukrajinskih udara dugog dometa otežavaju kontrolu eskalacije, jer se ruske snage plaše da bi njihovi brodovi mogli biti pogođeni. Drugim riječima, nervozna strana s prstom na obaraču opasnija je od agresivne.

Obavještajna upozorenja

Prema Radiju Slobodna Evropa, Wall Street Journal je 6. avgusta, pozivajući se na američke obavještajne podatke, izvijestio da bi Rusija mogla testirati NATO ograničenim upadom već ove jeseni. Direktor CIA-e John Ratcliffe je 25. avgusta nenajavljeno otputovao u Moskvu i, prema izvorima, upozorio Kremlj da ne eskalira prema Estoniji, Letoniji i Litvaniji. Baltičke diplomate kažu da su tokom ljeta imali obavještajne podatke o ruskim operacijama pod lažnom zastavom, ali ne i znake neposrednog konvencionalnog napada.

Petoro evropskih komesara iz baltičkih država, Poljske i Finske, uključujući visoku predstavnicu EU Kaju Kallas i komesara za odbranu Andriusa Kubiliusa, uputilo je 30. jula pismo predsjednici Komisije Ursuli von der Leyen. U njemu opisuju „pogoršano bezbjednosno okruženje“ i „sve češća narušavanja vazdušnog prostora i upade dronova“, uz zahtjev za oko 115 milijardi dolara za jačanje ekonomije i investicija u državama na prvoj liniji.

Odgovor saveznika

Sve tri baltičke države dostigle su ili uskoro dostižu NATO-ov cilj od pet odsto BDP-a za odbranu. Njemačka raspoređuje 45. oklopnu brigadu sjeverno od Suvalkijskog koridora. NATO je u januaru 2025. pokrenuo operaciju Baltic Sentry, a Savezničko komandovanje za transformaciju formiralo je Task Force X-Baltic za ubrzano uvođenje bespilotnih sistema i vještačke inteligencije u zaštitu podmorske infrastrukture. Švedska je ovog ljeta ovlastila svoju vojsku da pomaže Finskoj u nadzoru teritorije, uključujući stavljanje vazduhoplovnih sredstava pod finsku komandu.

Ali ključni projekti kasne. „Zid od dronova“, predloženi evropski sistem senzora i presretanja, suočen je s neriješenim pitanjima finansiranja, tehnologije i prava, uključujući ko plaća i da li sistem treba da bude potpuno automatizovan. Željeznička pruga Rail Baltica odustala je od prvobitnog cilja otvaranja 2026, a i novi rok, 2030, doveden je u pitanje.

Zašto je Baltik važan za sve

Baltik je danas mjesto na kojem se testira vjerodostojnost člana 5. Rusija ne mora da napadne da bi ostvarila cilj: dovoljno je da svaki incident ostane ispod praga na kojem bi savez morao kolektivno da odgovori, i da svaka takva epizoda pomjeri granicu prihvatljivog. Upravo na to upozorava general Boysen. Opasnost nije samo u ruskoj namjeri, nego i u nesreći: oboreni dron koji padne na pogrešno mjesto, helikopter pogođen svjetlećom raketom, ratni brod koji pogrešno protumači manevar. U takvom okruženju, rat može početi a da ga niko nije odlučio voditi.

Pojedini incidenti s dronovima i dalje su predmet istrage, a države se često razilaze u ocjeni porijekla letjelica.