Godinu dana poslije El Fašera: Sudan, rat koji svijet posmatra iz svemira

Krajem oktobra 2025. Snage za brzu podršku (RSF) zauzele su El Fašer, posljednje veliko uporište sudanske vojske u Darfuru, nakon opsade koja je trajala oko 18 mjeseci. Godinu dana kasnije, najpreciznija slika onoga što se dogodilo ne dolazi sa terena nego iz orbite.

Laboratorija za humanitarna istraživanja Škole javnog zdravlja Univerziteta Jejl objavila je 29. oktobra izvještaj zasnovan na satelitskim snimcima. Njen nalaz je jednostavan i težak: grad koji je sa okolnim kampovima Abu Šuk, El Salam i Zamzam prije opsade imao između jednog i dva miliona stanovnika, danas je sveden na aktivnost na oko pet kvadratnih kilometara.

Šta pokazuju sateliti

Istraživači su mjerili vegetaciju. Između januara i marta 2026. ona je u gradu porasla 9,02 odsto u odnosu na prosjek 2019–2023, na jugoistoku 13,38, a sjeverno od Abu Šuka 10,64 odsto. Kada trava raste po ulicama, to znači da njima niko ne hoda. Jedini izuzetak je kvart Prvi stepen, gdje je rast bio svega 2,72 odsto: tamo su RSF i preostali stanovnici.

Od devet velikih tržnica, osam na snimcima iz septembra 2026. ne pokazuje nikakvu ljudsku aktivnost, kretanje vozila ili prisustvo životinja. Od 19 praćenih zdravstvenih ustanova nijedna ne pokazuje gužvu, organizovano kretanje vozila hitne pomoći, održavanje ili obnovu. Na pet velikih bolnica uočena su mjesta iskopavanja ili spaljivanja. U krugu Nastavne bolnice El Fašera jama s pepelom pojavila se između novembra 2025. i marta 2026, a do jula je bila potpuno zatrpana. Na dječijoj bolnici nova jama pojavila se u septembru i potom je zatrpana. Prema izvještaju, promjene na terenu kod dječije i Južne bolnice mogu ukazivati na masovne grobnice ili prikrivanje dokaza.

Ljekari bez granica (MSF), kojima je u januaru dozvoljen četvoročasovni obilazak pod stalnim nadzorom RSF-a, procjenjuju da u gradu koji je imao oko milion stanovnika danas živi oko 70.000 ljudi. „El Fašer koji sam poznavao više ne postoji, to je potpuno uništen grad“, rekao je za Amnesty International stanovnik koji se vratio u junu 2026.

Od opsade do genocida?

Misija UN za utvrđivanje činjenica ocijenila je 19. februara da ubistva tokom zauzimanja grada 26. i 27. oktobra 2025. predstavljaju „pokazatelje genocidnog puta“, ukazujući na opsadu usmjerenu protiv nearapskih zajednica, posebno Zagava i Fur. Amnesty International zaključuje da je RSF počinila zločine protiv čovječnosti i etničko čišćenje. Mreža sudanskih ljekara tvrdi da je u Saudijskoj porodilištu u oktobru 2025. ubijeno 460 ljudi, što RSF negira; Jejlovi snimci od 27. i 28. oktobra „naizgled pokazuju grupe tijela“ na tom području.

Prema istrazi BBC-ja koju prenosi Eurasia Review, od maja 2024. do oktobra 2025. zabilježeno je najmanje 43 napada na bolnice i zdravstvene ustanove u El Fašeru, u kojima je ubijeno 55 medicinskih radnika. Svjetska zdravstvena organizacija od početka rata u aprilu 2023. bilježi 2.036 ubijenih u 213 napada na zdravstvene ustanove širom zemlje. Ministar zdravlja vlade koju podržava RSF, Alaa Eldin Nugud, naziva te optužbe „lažima“.

Rat dronova stiže do Kartuma

Iako je sudanska vojska (SAF) povratila Kartum, rat se nije smirio nego promijenio oblik. Prema hronologiji Savjeta za spoljne odnose (CFR), dronovi su u drugoj polovini oktobra postali glavno oružje obje strane. Neidentifikovani udari dronova 19. oktobra u Kartumu ubili su troje djece, dok je udar vojske na ciljeve RSF-a u Njali istog dana ubio 17 ljudi. Udar na pijacu u Njali 26. oktobra odnio je 21 život. RSF je 27. oktobra pogodila transformator koji snabdijeva milione stanovnika Kartuma i pet elektrana na istoku zemlje, a 1. novembra vlada je optužila RSF za nove udare na energetsku infrastrukturu u Abu Hamadu i El Dabi.

Na zapadu, RSF drži veći dio Darfura i opsjeda El Obeid, čiji bi pad, prema CFR-u, otvorio direktan koridor prema prijestonici. Istovremeno, niz visokih komandanata RSF-a prelazi na stranu vojske; posljednji je prelazak najavljen 30. oktobra.

Rat po narudžbini

Sudan je rat dvije sudanske strane, ali ga omogućavaju spoljni akteri. Prema CFR-u, Ujedinjeni Arapski Emirati su najvažniji pokrovitelj RSF-a i optuženi su za snabdijevanje dronovima i oružjem preko Čada, što zvanično negiraju; Amnesty navodi da je ta podrška nastavljena. Etiopski vojni objekti povezuju se sa snabdijevanjem i obukom RSF-a. Na drugoj strani, Egipat je najposvećeniji regionalni saveznik vojske, Iran isporučuje dronove „Mohajer-6“, a Rusija i njen Afrički korpus pružaju logističku, vojnu i obavještajnu podršku. Sudan je u martu 2025. podnio tužbu Međunarodnom sudu pravde optužujući UAE za saučesništvo u genocidu.

Diplomatski okvir koji predvode SAD kroz takozvani Kvartet, sa Saudijskom Arabijom, UAE i Egiptom, sadrži paradoks: dvije od četiri države posrednice istovremeno su optužene da naoružavaju suprotstavljene strane. Amnesty pokušaje prekida vatre opisuje kao „polovične“ i navodi da mu nije poznat nijedan diplomatski pokušaj stvaranja međunarodnih zaštitnih snaga.

Zašto je ovo važno i izvan Afrike

Sudan je danas laboratorija ratovanja koje dolazi: jeftini dronovi protiv gradova i elektroenergetskih sistema, opsade koje se prate satelitom, a ne kamerom novinara, i posrednički ratovi u kojima regionalne sile testiraju naoružanje i uticaj bez ikakve odgovornosti. Izvještaj Jejla zaključuje da su rana upozorenja izdavana više od dvije godine, ali da su politički interesi i diplomatske kalkulacije spriječili odlučnu zaštitu civila. Laboratorija poziva na međunarodnu istragu i neometan pristup Međunarodnog krivičnog suda prije nego što dokazi budu uništeni.

Nalazi o mogućim masovnim grobnicama zasnivaju se na analizi satelitskih snimaka i svjedočenjima i nisu potvrđeni nezavisnom istragom na terenu.