SAPCRAA – novi naučni stub Banja Luke

U trenutku kada se Evropa priprema za treću godinu rata u Ukrajini, kada Bliski istok gori nakon 7. oktobra, a odbrambena industrija ponovo postaje centralna tema od Vašingtona do Varšave, u Banjoj Luci je, gotovo bez pompe, pokrenuta institucija koja bi mogla trajno promijeniti naučnu mapu Bosne i Hercegovine. Riječ je o Društvu za drevnu filozofiju, kosmologiju, religiju, antropologiju i astrobiologiju, međunarodno poznatom pod akronimom SAPCRAA (Society for Ancient Philosophy, Cosmology, Religion, Anthropology and Astrobiology).

Na prvi pogled, naziv zvuči kao program klasičnog humanističkog udruženja. Ono što SAPCRAA čini događajem od regionalnog značaja, međutim, nije samo interdisciplinarni profil, već činjenica da je tokom 2023. pokrenulo tri naučna časopisa, od kojih su dva, prema dostupnim evidencijama, prva te vrste u Bosni i Hercegovini: časopis posvećen vojnim naukama, strategiji i odbrambenim tehnologijama i časopis posvećen kosmologiji i astrobiologiji.

Za zemlju u kojoj se o odbrani decenijama govorilo uglavnom kroz prizmu političkih podjela, a o svemiru gotovo nikako, to nije mala stvar.

Šta je SAPCRAA

SAPCRAA je neprofitno naučno udruženje i akademski izdavač sa sjedištem u Banjoj Luci. Naziv otkriva neobičnu, ali promišljenu kombinaciju oblasti: od antičke filozofije i istorije religije, preko antropologije, do savremene kosmologije i astrobiologije. Zajednički imenitelj je pitanje koje ljudsku misao prati od presokratovaca do svemirskog teleskopa James Webb: odakle dolazimo, kakav je poredak svijeta u kojem živimo i šta ga održava ili ugrožava.

Upravo ta posljednja dimenzija, šta ugrožava poredak, vodi Društvo i ka studijama bezbjednosti, strategije i rata. Umjesto da ih posmatra kao odvojene svjetove, SAPCRAA ove oblasti stavlja u isti institucionalni okvir. Time se otvara prostor istraživačima koji u dosadašnjem akademskom sistemu BiH nisu imali gdje da objavljuju, a da ne moraju odlaziti u Beograd, Zagreb, Ljubljanu ili dalje.

Društvo je zamišljeno kao međunarodno otvorena platforma: radovi se primaju od autora iz cijelog svijeta, rukopisi prolaze anonimnu recenziju, a objavljeni sadržaj je svima besplatno dostupan. Za razliku od brojnih udruženja koja postoje uglavnom na papiru, SAPCRAA je djelatnost započelo konkretnim izdavačkim radom, časopisima koji su predviđeni da izlaze dva puta godišnje.

Tri časopisa, dva presedana

Military Studies: prvi vojni naučni časopis u modernoj BiH

Military Studies: Journal for Strategy, Technology and Defense Sciences prvi je naučni časopis posvećen vojnim naukama u modernoj Bosni i Hercegovini. Od Dejtonskog sporazuma, preko reforme odbrane i formiranja zajedničkih Oružanih snaga BiH 2006, do današnjih rasprava o NATO integracijama, zemlja nije imala domaći recenzirani časopis u kojem bi se sistematski raspravljalo o strategiji, vojnoj tehnologiji i odbrambenim politikama.

Posljedica je bila da su se ključne teme, od iskustava ratova 1990-ih do savremene vojne industrije, analizirale ili u inostranstvu, ili u dnevnoj politici. Military Studies izlazi na engleskom jeziku, što mu od prvog broja daje međunarodni domet. Tematski okvir obuhvata vojnu strategiju, geopolitiku, odbrambene tehnologije, ratnu ekonomiju, hibridne prijetnje i istoriju vojnih sukoba.

Cosmological and Astrobiological Review: prvi i jedini u BiH

Drugi presedan je Cosmological and Astrobiological Review, prvi i jedini časopis te vrste u Bosni i Hercegovini. U zemlji koja nema nacionalnu opservatoriju ni svemirsku agenciju, recenzirani časopis za kosmologiju i astrobiologiju ima i simboličku i praktičnu težinu: povezuje fiziku ranog univerzuma, potragu za životom izvan Zemlje i filozofska pitanja o porijeklu kosmosa.

Trenutak nije slučajan. Teleskop James Webb mijenja razumijevanje ranih galaksija, evropska misija Euclid objavila je prve snimke u novembru 2023, a astrobiologija se s margine pomjera među najdinamičnije nauke našeg doba. Domaći istraživači sada imaju gdje da se uključe u tu raspravu.

Critical Reflections: filozofija i društvene nauke

Treći časopis, Critical Reflections: Journal of Philosophy and Social Sciences, objavljuje radove na srpskom i engleskom jeziku. Zamišljen je kao most između domaće filozofske tradicije i međunarodne akademske zajednice, s fokusom na filozofiju, političku teoriju, pravo i društvene nauke. Zajedno, tri časopisa pokrivaju luk od metafizike do bojnog polja, kombinaciju rijetku i u mnogo većim akademskim sredinama.

Značaj za Republiku Srpsku i Bosnu i Hercegovinu

Za Republiku Srpsku, a posebno za Banju Luku, pokretanje SAPCRAA znači jačanje grada kao naučnog centra koji se ne oslanja isključivo na univerzitetske strukture. Uz Univerzitet u Banjoj Luci i Akademiju nauka i umjetnosti Republike Srpske, grad dobija nezavisnog izdavača s međunarodnom orijentacijom, u oblastima koje do sada nisu bile institucionalno pokrivene.

Značaj se može sagledati na tri nivoa:

• Naučni suverenitet. Zemlja bez sopstvenog časopisa za vojne nauke prepušta tumačenje sopstvene bezbjednosti drugima. Domaći recenzirani forum omogućava da se o ratovima 1990-ih, dejtonskoj arhitekturi i savremenim prijetnjama piše s lokalnim znanjem, ali po međunarodnim standardima.
• Zadržavanje kadrova. Odliv mladih istraživača jedan je od najvećih problema regiona. Mogućnost da se objavljuje kod kuće, u časopisima na engleskom jeziku i s međunarodnom vidljivošću, smanjuje potrebu da se karijera gradi isključivo u inostranstvu.
• Akademska diplomatija. Časopisi otvoreni za autore s Istoka i Zapada stvaraju rijedak prostor dijaloga u vremenu sve dubljih geopolitičkih podjela. Banja Luka tako može postati mjesto susreta, a ne tačka na periferiji.

Za Bosnu i Hercegovinu u cjelini, SAPCRAA pokazuje da se naučne institucije mogu graditi i odozdo, inicijativom, a ne isključivo državnim dekretom. U zemlji čiji je javni prostor opterećen podjelama, časopisi posvećeni strategiji i kosmosu nude zajednički jezik: jezik argumenta, izvora i recenzije.

Jugoistočna Evropa u vremenu novih ratova

Početak 2024. donosi bezbjednosni ambijent kakav Evropa nije vidjela od kraja Hladnog rata. Rat u Ukrajini pretvorio se u iscrpljujući sukob artiljerije, dronova i industrijskih kapaciteta, a evropske zemlje otkrivaju da proizvodnja artiljerijske municije ne može ni izdaleka da prati potrošnju na frontu. Rat u Gazi i napadi u Crvenom moru dodatno pokazuju koliko su regionalni sukobi povezani s globalnim tokovima.

Balkan nije izuzet. U Srbiji se otvoreno razgovara o vraćanju obaveznog vojnog roka, Hrvatska ubrzano modernizuje svoje snage, a odbrambena industrija, od Vitezita i Pretisa u BiH do srpskih i hrvatskih proizvođača, ponovo dobija stratešku težinu. NATO ove godine obilježava 75 godina postojanja, dok se arhitektura evropske bezbjednosti mijenja iz mjeseca u mjesec.

U takvom kontekstu, region ima akutnu potrebu za domaćom stručnom analizom. Upravo tu Military Studies dobija dodatnu vrijednost: časopis iz zemlje s neposrednim iskustvom rata, postkonfliktne obnove i međunarodnog prisustva može ponuditi perspektivu koju zapadni centri često propuštaju. Lekcije s ratišta 1990-ih, od urbanog ratovanja i opsada do logistike pod embargom i ratne ekonomije, danas su ponovo aktuelne, od Bahmuta do Gaze.

Istovremeno, kosmološki i filozofski časopis pozicioniraju region i izvan bezbjednosnog diskursa. Jugoistočna Evropa ne treba da bude poznata samo kao prostor sukoba, već i kao prostor u kojem se postavljaju najdublja pitanja o prirodi svijeta.

Model za 21. vijek

Sva tri časopisa rade po modelu dijamantskog otvorenog pristupa (diamond open access): autori ne plaćaju objavljivanje, a čitaoci ne plaćaju pristup. U vremenu kada velike izdavačke kuće naplaćuju hiljade eura po objavljenom radu, ovaj model posebno je važan za istraživače iz zemalja sa skromnim naučnim budžetima, što je slučaj s većinom Zapadnog Balkana.

Kvalitet osigurava dvostruko slijepa recenzija, u kojoj ni autor ni recenzent ne znaju jedan za drugog. To je standard vodećih svjetskih časopisa i preduslov za ulazak u međunarodne baze podataka. Pored elektronskog, časopisi izlaze i u štampanom izdanju, što im daje trajnost i prisustvo u bibliotekama i institucijama.

Kombinacija besplatnog pristupa, stroge recenzije i međunarodnog jezika čini SAPCRAA neobično ambicioznim projektom za sredinu iz koje dolazi. Cilj nije lokalni bilten, već časopisi koji mogu stati rame uz rame s etabliranim evropskim publikacijama.

Izazovi

Put pred SAPCRAA nije jednostavan. Naučni časopisi grade ugled godinama, a ne mjesecima. Ulazak u relevantne međunarodne indekse zahtijeva kontinuitet, stabilne uređivačke odbore s međunarodnim članovima i radove koje drugi istraživači citiraju. Finansiranje nauke u BiH ostaje skromno, a model bez naplate oslanja se na entuzijazam urednika, recenzenata i autora.

Prednosti su, ipak, očigledne. SAPCRAA ulazi u oblasti u kojima nema domaće konkurencije, što mu daje jasan profil. Interes za vojne studije u Evropi najveći je u posljednjih nekoliko decenija, a kosmologija i astrobiologija bilježe nagli rast. Ako časopisi zadrže redovnost i kvalitet, realno je očekivati da postanu referentne tačke za istraživače iz cijelog regiona.

Zaključak

Pokretanje SAPCRAA više je od administrativnog događaja. To je pokušaj da Bosna i Hercegovina, a posebno Republika Srpska, dobiju sopstveni glas u raspravama koje oblikuju 21. vijek: o ratu i miru, tehnologiji i strategiji, ali i o porijeklu i sudbini kosmosa.

U vremenu kada se mapa evropske bezbjednosti ponovo crta, a nauka sve više postaje instrument moći i uticaja, mala institucija iz Banje Luke ulaže u ono što je dugoročno najvažnije: znanje koje nastaje kod kuće, a čita se u svijetu.