Nobelova nagrada za fiziku Francisu Halzenu, ocu opservatorije IceCube na Južnom polu

Kraljevska švedska akademija nauka dodijelila je 6. oktobra Nobelovu nagradu za fiziku Francisu Halzenu „za odlučujući doprinos opservatoriji neutrina IceCube i otkriće visokoenergetskih neutrina astrofizičkog porijekla“.

Halzen, rođen 1944. u Tienenu u Belgiji, profesor je Univerziteta Wisconsin–Madison i glavni istraživač projekta IceCube. Godine 1988. predložio je da se neutrini hvataju u ledu Južnog pola: kada neutrino udari u atomsko jezgro, nastaje bljesak svjetlosti koji senzori u prozirnom ledu mogu da prate.

Nova vrsta astronomije

IceCube zauzima kubni kilometar leda, sa 5.160 optičkih modula na 86 nizova, prema Physics Worldu. Neutrini do nas stižu bez skretanja i gubitka energije, pa nose informacije o kosmičkim akceleratorima čestica koji dostižu i do milion puta veće energije od zemaljskih laboratorija.

Opservatorija je 2013. dala prve dokaze o kosmičkim neutrinima visoke energije, 2018. ih povezala sa blazarom TXS 0506+056, 2022. identifikovala galaksiju NGC 1068 kao izvor, a 2023. pokazala da neutrine emituje i Mliječni put. Halzenova vizija „otvorila je put novoj vrsti astronomije“, rekao je predsjedavajući Nobelovog komiteta Mark Pearce.